Bệnh Khô Vằn Lúa: Nhận Mặt Ở Bẹ, Vì Sao Ruộng Tốt Bị Nặng Và 4 Cách Chặn

Bệnh Khô Vằn Lúa

Có một kiểu thiệt hại trên ruộng lúa mà tới ngày gặt mới hiện ra đầy đủ: ruộng đang đẹp, lúa trổ đều, rồi gặp mấy hôm mưa gió — và sáng ra, cả vạt lúa nằm rạp xuống mặt ruộng.

Nhìn thì giống tai nạn thời tiết. Nhưng nếu lội xuống, tách một bụi lên xem phần bẹ sát mặt nước, nhiều ruộng sẽ thấy những vết loang màu xám nhạt viền nâu, giống vết vỏ hến dán lên bẹ lá. Bẹ ở đó đã mục từ trước.

Gió chỉ là giọt nước cuối cùng. Thứ làm lúa đổ là bệnh khô vằn Lúa, và nó đã ăn vào bẹ từ nhiều tuần trước đó, ở đúng cái chỗ mà không ai nhìn tới.

Bài này nói về bệnh khô vằn hại lúa: nhận mặt ở đâu trên cây, vì sao ruộng tốt lại bị nặng hơn ruộng xấu, phân biệt với mấy bệnh khác cũng làm lúa cháy lá, và chặn nó bằng cách nào trong khi nó không thể diệt sạch khỏi đồng ruộng.

Bệnh khô vằn hại lúa là gì và nó bắt đầu từ đâu

Bệnh khô vằn — nhiều nơi gọi là bệnh đốm vằn — do nấm Rhizoctonia solani gây ra. Điểm khác biệt quan trọng nhất của nó so với các bệnh lá khác: nó bắt đầu từ bẹ lá sát mặt nước, rồi leo dần lên trên, chứ không bắt đầu trên phiến lá.

Nguồn bệnh là những hạch nấm nhỏ nằm sẵn trong đất và trong rơm rạ vụ trước. Khi ruộng đổ nước, hạch nấm nổi lên, trôi theo mặt nước và bám vào bẹ lúa ở ngay ranh giới nước — đó là điểm xâm nhập đầu tiên.

Từ vết đầu tiên ấy, nấm lan theo hai hướng. Hướng thứ nhất là leo dọc thân lên trên, từ bẹ dưới lên bẹ trên, rồi lên phiến lá, lên tới lá đòng. Hướng thứ hai là lan ngang sang bụi bên cạnh bằng các sợi nấm bò qua chỗ lá chạm lá.

Hai hướng lan này giải thích cả cách bệnh gây hại lẫn cách phòng nó, nên anh chị giữ hình ảnh đó trong đầu khi đọc phần sau.

Nhận mặt khô vằn: nhìn vào bẹ, không nhìn vào ngọn

Dấu hiệu trên bẹ lá — nơi bệnh xuất hiện đầu tiên

Vết bệnh đầu tiên nằm trên bẹ lá, ở khoảng ngang mực nước hoặc hơi cao hơn. Ban đầu là đốm hình bầu dục, màu xám xanh như bị úng nước. Vài ngày sau đốm lớn ra, giữa vết bạc màu xám trắng, viền ngoài màu nâu, hình dạng loang lổ không đều — đây chính là dạng mà nhà nông quen gọi là vết vỏ hến hoặc vết da rắn.

Muốn kiểm tra ruộng có bệnh hay chưa thì phải lội xuống, vạch bụi lúa ra và nhìn phần dưới. Đứng trên bờ nhìn ngọn không bao giờ phát hiện được khô vằn ở giai đoạn sớm — và giai đoạn sớm lại chính là giai đoạn duy nhất còn xử lý nhẹ nhàng được.

Dấu hiệu khi bệnh đã leo lên lá

Khi vết bệnh lan lên phiến lá, lá bắt đầu cháy từng mảng loang lổ, màu nâu xám, mép vết nâu sẫm. Lá cháy khô nhưng không rụng ngay mà treo lại trên cây, làm ruộng trông xơ xác.

Nếu ẩm độ cao kéo dài, ở mặt trong bẹ và chỗ vết bệnh có thể thấy lớp sợi nấm trắng như mạng nhện, kèm những hạt nhỏ tròn bằng đầu kim, lúc đầu trắng sau chuyển nâu. Đó là hạch nấm — chính là nguồn bệnh cho vụ sau nếu không xử lý rơm rạ.

Hậu quả nặng nhất: bẹ mục và lá đòng cháy

Khô vằn ít khi giết chết cây lúa. Thiệt hại của nó đi theo hai đường khác:

• Bẹ mục làm cây mất chỗ dựa. Bẹ là phần ôm lấy thân giữ cho cây đứng. Bẹ mục thì thân mất lực đỡ, chỉ cần một trận mưa gió là ruộng đổ. Lúa đổ trước khi chín làm hạt lép nhiều, khó gặt máy, công thu hoạch tăng.
• Lá đòng cháy làm hạt lép. Lá đòng là lá nuôi hạt chính trong giai đoạn vào gạo. Khi bệnh leo tới lá đòng ở đúng lúc lúa trổ, phần hạt đáng lẽ được nuôi bằng lá đó trở thành hạt lép hoặc hạt lửng.

Vì sao ruộng tốt nhất lại là ruộng bị nặng nhất

Đây là điều làm nhiều anh chị khó chịu nhất: ruộng chăm kỹ, xanh tốt, sạ dày cho đầy đặn, lại là ruộng khô vằn ăn mạnh nhất.

Lý do nằm ở điều kiện mà nấm cần. Nấm khô vằn phát triển mạnh khi ẩm độ trong tán cao và tán rậm rạp, nhiệt độ ấm. Mà ba thứ tạo ra điều kiện ấy đều là ba thứ nhà nông chủ động làm:

1. Sạ dày. Mật độ dày làm tán khép sớm, bên trong tán gần như không bao giờ khô, và lá bụi này chạm lá bụi kia — đúng con đường lan ngang của nấm.
2. Bón thừa đạm. Đạm cao làm cây vươn nhanh, mô mềm, bẹ mỏng. Mô mềm thì nấm xâm nhập dễ hơn hẳn. Ruộng xanh đen bất thường giữa vụ thường là ruộng sắp có vấn đề.
3. Giữ nước cao liên tục. Mực nước cao vừa đưa hạch nấm lên đúng tầm bẹ, vừa giữ ẩm độ trong tán.

Nói cách khác: khô vằn không phải bệnh tới từ trên trời, nó tới từ cách canh tác. Đó cũng là tin tốt, vì những gì do mình tạo ra thì mình sửa được.

Cách nhìn này giống hệt với bệnh đạo ôn hại lúa — ruộng bón thừa đạm cũng là ruộng cháy đạo ôn đầu tiên. Hai bệnh khác nhau nhưng cùng một gốc sai.

Giai đoạn nào lúa dễ nhiễm khô vằn nhất

Bệnh có thể xuất hiện từ cuối giai đoạn đẻ nhánh, nhưng mức gây hại tăng dần và nặng nhất trong khoảng làm đòng đến trổ.

Có hai lý do khiến đoạn này nguy hiểm:

• Tán lúa lúc này đã khép kín, ẩm độ bên trong cao nhất cả vụ, nấm có điều kiện lan nhanh nhất.
• Đây đúng là lúc cây cần bẹ chắc để đỡ bông sắp nặng, và cần lá đòng lành lặn để nuôi hạt. Bệnh ăn vào đúng hai bộ phận ấy, đúng vào lúc chúng quan trọng nhất.

Vì vậy việc kiểm tra ruộng phải bắt đầu từ trước đó, khoảng cuối đẻ nhánh — lội xuống vạch bụi xem bẹ dưới. Phát hiện ở giai đoạn này còn kịp điều chỉnh nước và dinh dưỡng; để tới lúc nhìn từ bờ cũng thấy lá cháy thì đã muộn.

Đừng nhầm khô vằn với ba thứ khác cũng làm lúa cháy lá

Nhầm bệnh dẫn tới xử lý sai, mà xử lý sai trên lúa thì mất cả vụ. Ba thứ hay bị nhầm với khô vằn:

• Đạo ôn lá. Vết đạo ôn nằm trên phiến lá, hình thoi như mắt én, giữa xám viền nâu, có thể thấy từ xa. Khô vằn bắt đầu ở bẹ, dưới thấp, hình loang lổ không định hình. Nguyên tắc nhanh: vết trên lá hình mắt én thì nghĩ đạo ôn, vết ở bẹ hình vỏ hến thì nghĩ khô vằn. Chi tiết ở bài bệnh đạo ôn hại lúa.
• Cháy lá do ngộ độc phèn hoặc ngộ độc hữu cơ. Loại này làm lá vàng và khô từ chóp xuống, đồng đều cả ruộng hoặc theo từng vùng trũng, và khi nhổ bụi lên thì rễ đen, ít rễ trắng. Khô vằn thì rễ vẫn bình thường mà bẹ có vết. Xem lúa ngộ độc phèn.
• Cháy rầy. Rầy nâu chích hút làm lúa vàng rồi khô cháy thành từng chòm tròn lan rộng, vạch gốc ra thấy rầy bu dày đặc ở phần thân sát nước. Xem rầy nâu hại lúa.

Mẹo phân biệt nhanh ngoài ruộng: nhổ một bụi, vạch bẹ, nhìn ba chỗ — rễ, bẹ sát nước, và phiến lá. Ba chỗ đó kể ba câu chuyện khác nhau, và gần như lần nào cũng chỉ ra đúng thủ phạm.

Chặn khô vằn bằng cách nào khi không diệt sạch được nguồn bệnh

Phải nói thẳng ngay từ đầu: hạch nấm tồn tại trong đất và rơm rạ, nên không có cách nào làm ruộng sạch hoàn toàn mầm bệnh. Mục tiêu thực tế là kéo áp lực bệnh xuống mức không gây thiệt hại, bằng bốn nhóm việc.

1. Giảm mật độ sạ và giữ ruộng thông thoáng

Đây là việc rẻ nhất và hiệu quả nhất, nhưng khó làm nhất vì ngược với thói quen. Sạ thưa hơn làm tán khép muộn, ẩm độ trong tán thấp, và lá bụi này ít chạm lá bụi kia — cắt luôn con đường lan ngang của nấm.

2. Bón cân đối, đừng đẩy đạm

Đạm cao làm mô mềm và bẹ mỏng, là mời nấm vào. Hướng ngược lại là giữ cây cứng: cân đối đạm, chú ý kali, và lưu ý nhóm silic vì silic liên quan trực tiếp tới độ dày và độ cứng của vách tế bào — cây cứng thì vừa chống đổ tốt hơn vừa khó bị xâm nhập hơn.

Về nền dinh dưỡng theo từng mốc của vụ lúa, khung đầy đủ nằm ở bài trụ phân bón cho lúa và bài phân bón cho cây lúa theo giai đoạn.

3. Quản lý nước — rút nước giữa vụ

Giữ nước cao liên tục là nuôi điều kiện cho bệnh. Rút nước phơi mặt ruộng một đợt vào khoảng giữa vụ, khi lúa đã đẻ nhánh đủ, có ba tác dụng cùng lúc: hạ ẩm độ trong tán, giúp rễ ăn sâu, và hạn chế đẻ nhánh vô hiệu — những nhánh chỉ làm tán rậm thêm chứ không cho bông.

4. Xử lý rơm rạ sau thu hoạch

Hạch nấm sống qua vụ trong rơm rạ. Ruộng nào vụ trước bị nặng mà vụ sau vùi nguyên rơm rạ xuống rồi sạ ngay thì vừa mang nguồn bệnh sang vụ mới, vừa dễ gây ngộ độc hữu cơ cho lúa non.

Việc cần làm là cho rơm rạ đủ thời gian phân huỷ trước khi sạ lại, hoặc đưa rơm ra khỏi ruộng. Đây là khâu bị bỏ qua nhiều nhất và cũng là khâu quyết định áp lực bệnh của cả vụ sau.

Vai trò của dinh dưỡng: làm cây cứng, không phải diệt nấm

Tôi làm bên sản xuất phân bón nên nói đúng phạm vi của mình, không nói quá.

Phân bón không phải thuốc trừ bệnh. Không có loại phân nào diệt được nấm khô vằn, và anh chị nên cảnh giác với bất kỳ lời chào nào nói ngược lại. Việc phòng trừ nấm bệnh thuộc nhóm vật tư khác, có quy định quản lý riêng.

Cái mà dinh dưỡng làm được là phần nền, và phần nền ấy quyết định ruộng chịu đựng được bao nhiêu:

• Bộ rễ khoẻ từ đầu vụ. Rễ khoẻ thì cây hút cân đối, không phải ép đạm để bù. Dòng bón rễ cho lúa như ANFA 35 OM Organic Rice là phân bón hữu cơ bón rễ, mã số 28939, trên nhãn ghi ba cữ tính theo ngày sau sạ: cữ 1 lúc 10–12 ngày khi lúa bắt đầu bung rễ, cữ 2 lúc 18–20 ngày giai đoạn đẻ nhánh, cữ 3 từ 40 ngày để nuôi bộ rễ về cuối vụ và giữ cây cứng, hạn chế lốp đổ.
• Cây cứng, bẹ dày. Đây là phần kali và silic đóng góp. Một thân lúa cứng không làm nấm biến mất, nhưng nó là khác biệt giữa ruộng đứng được tới ngày gặt và ruộng nằm rạp sau một đêm mưa.
• Nuôi hạt ở chặng cuối. Khi lúa đã qua trổ, việc còn lại là vào gạo. Dòng chuyên cho giai đoạn này như Siêu Vô Gạo dùng để nuôi hạt chắc.

Một lưu ý khi pha: không pha chung dòng có silic với dòng có canxi trong cùng một bình, vì hai nhóm này gặp nhau dễ gây kết tủa. Và phương thức ghi trên nhãn là phần có giá trị pháp lý — bón rễ thì bón xuống ruộng, bón lá thì phun lá, không gộp.

Lịch kiểm tra khô vằn theo mốc của vụ lúa

1. Trước khi sạ: xem lại vụ trước ruộng có bị khô vằn không. Ruộng từng bị nặng thì phải xử lý rơm rạ kỹ và cân nhắc giảm mật độ sạ.
2. Cuối đẻ nhánh: lội xuống, vạch bụi, nhìn bẹ sát mặt nước. Đây là lần kiểm tra quan trọng nhất cả vụ.
3. Trước làm đòng: rút nước phơi ruộng một đợt nếu điều kiện cho phép. Kiểm lại bẹ lần nữa.
4. Làm đòng đến trổ: giai đoạn mẫn cảm nhất. Theo dõi sát, đặc biệt sau những đợt mưa dầm kéo dài.
5. Sau thu hoạch: xử lý rơm rạ. Việc làm lúc này là để bảo vệ vụ sau, không phải vụ này.

Câu hỏi thường gặp về bệnh khô vằn hại lúa

Bệnh khô vằn lúa do loại nấm nào gây nên?
Do nấm Rhizoctonia solani. Nấm này tồn tại qua vụ dưới dạng hạch nấm nằm trong đất và trong rơm rạ, khi ruộng đổ nước thì hạch nổi lên bám vào bẹ lúa ở ngang mực nước và bắt đầu gây bệnh từ đó.

Làm sao phân biệt khô vằn với đạo ôn?
Nhìn vị trí và hình dạng vết. Đạo ôn cho vết hình thoi như mắt én trên phiến lá, thấy được từ xa. Khô vằn bắt đầu ở bẹ lá sát mặt nước, vết loang lổ không định hình, giữa xám viền nâu như vết vỏ hến, phải lội xuống vạch bụi mới thấy.

Ruộng bị khô vằn có mất năng suất nhiều không?
Mức thiệt hại phụ thuộc vào thời điểm bệnh leo lên tới đâu. Bệnh chỉ ở bẹ dưới thì ảnh hưởng ít. Khi bệnh leo tới lá đòng đúng lúc lúa trổ thì hạt lép nhiều; còn khi bẹ mục làm ruộng đổ trước ngày gặt thì mất thêm cả về năng suất lẫn chi phí thu hoạch.

Vụ trước bị khô vằn, vụ này cần làm gì khác?
Ba việc theo thứ tự: xử lý rơm rạ cho phân huỷ hết trước khi sạ lại thay vì vùi nguyên rồi sạ ngay; giảm mật độ sạ để tán khép muộn hơn; và bón cân đối, không đẩy đạm, chú ý giữ cây cứng ở giai đoạn làm đòng.

Đọc thêm cho ruộng lúa

• Bài trụ: phân bón cho lúa · phân bón cho cây lúa theo giai đoạn
• Bệnh và sâu hại lúa: bệnh đạo ôn hại lúa · rầy nâu hại lúa · lúa ngộ độc phèn
• Nền đất và bộ rễ: rễ tơ là gì · đất chai cứng rễ tơ ít · chế phẩm sinh học cải tạo đất · phân bón lá là gì
• Theo dõi thị trường: giá lúa tươi hôm nay

Anh chị là đại lý hoặc cửa hàng vật tư nông nghiệp?

Khô vằn là bệnh nông dân hỏi nhiều mà ít người giải thích được tới nơi, vì nó nằm ở chỗ không ai nhìn tới. Giải thích đúng một lần là giữ được khách nhiều vụ. Yimex cung cấp các dòng phân bón cho lúa trong bài theo chính sách đại lý, hỗ trợ kỹ thuật khi khách của anh chị hỏi khó, và nhận gia công nhãn riêng nếu anh chị muốn có mã hàng mang tên cửa hàng mình.

Để lại thông tin, chúng tôi gọi lại trong giờ làm việc để trao đổi theo đúng khu vực và nhóm cây anh chị đang bán.

Về tác giả

Bài viết do Đội ngũ kỹ sư Công ty TNHH Xuất Nhập Khẩu Yimex biên soạn, dựa trên hồ sơ kỹ thuật sản phẩm, quyết định công nhận phân bón lưu hành và các ca tư vấn thực tế tại các vùng lúa Đồng bằng sông Cửu Long.

Yimex là doanh nghiệp sản xuất phân bón do ông Nguyễn Đức Tốt sáng lập và điều hành, nhà máy đặt tại KCN Thái Hòa, xã Đức Lập, tỉnh Tây Ninh. Yimex sản xuất các dòng phân bón hữu cơ, phân bón lá và nhận gia công phân bón nhãn riêng cho đại lý và cửa hàng vật tư nông nghiệp trên cả nước.

Theo dõi thêm giá nông sản hôm nay và bảng giá phân bón mới nhất cập nhật hằng ngày trên website.