Bón Phân Cà Phê Mùa Mưa: Chia Cữ Đầu – Giữa – Cuối Mùa Và Cách Không Để Phân Trôi Theo Nước

Mỗi năm vào mùa mưa, nhà máy nhận một kiểu câu hỏi gần như giống nhau: “Năm nay tui bón nhiều hơn năm ngoái mà cây không bằng năm ngoái, là sao?”

Hỏi kỹ thì phần lớn đều có chung một chi tiết: phân được rải xuống đúng hôm trời sắp mưa lớn, hoặc rải khi gốc đang còn sũng nước sau mấy ngày mưa dầm.

Trong trường hợp đó, lượng phân anh chị bỏ ra không sai. Nhưng phần cây thật sự ăn được chỉ là một phần nhỏ. Phần còn lại đi theo nước — trôi trên mặt, thấm xuống dưới tầng rễ, hoặc bay hơi mất trước khi kịp tan vào đất.

Bài này nói về bón phân cà phê mùa mưa: chia cữ ra sao giữa đầu — giữa — cuối mùa, canh mưa thế nào để bón, và vì sao cùng một lượng phân mà cách bón khác nhau lại cho ra hai vườn khác nhau.

Bón theo mùa mưa khác gì bón theo giai đoạn cây?

Khi nói tới việc bón phân cà phê mùa mưa, hai cách nhìn này không mâu thuẫn — chúng là hai trục khác nhau đặt chồng lên nhau.

Trục thứ nhất là trục sinh lý cây: sau thu hoạch thì phục hồi, rồi phân hoá mầm hoa, rồi nuôi trái, rồi vào nhân. Trục này quyết định bón cái gì. Toàn bộ khung bốn giai đoạn đó nằm ở bài trụ phân bón cho cà phê và bài cách bón phân cho cà phê theo giai đoạn.

Trục thứ hai là trục thời tiết: mưa nhiều hay ít, đất ẩm hay sũng, có nắng hửng giữa hai cơn mưa không. Trục này quyết định bón lúc nào và bón bao nhiêu một lần.

Phần lớn vườn làm rất kỹ trục thứ nhất và gần như bỏ qua trục thứ hai. Mà ở Tây Nguyên, mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng 5 tới tháng 10, tức là trùm gần trọn giai đoạn nuôi trái và vào nhân — hai giai đoạn ăn phân nhiều nhất trong năm. Bón đúng thứ mà bón sai lúc thì kết quả vẫn hỏng.

Mùa mưa làm mất phân theo ba đường khác nhau

Nhiều anh chị gộp chung tất cả vào một chữ “trôi”. Thực ra có ba đường mất, và mỗi đường phải chặn bằng một cách riêng.

Đường 1 — trôi trên mặt đất

Đây là đường dễ thấy nhất. Phân rải trên mặt, gặp mưa lớn, nước chảy thành dòng cuốn hạt phân đi khỏi gốc. Vườn cà phê trên đất đỏ bazan có độ dốc thì mất theo đường này nhiều nhất — phân từ gốc trên trôi xuống gốc dưới, rồi ra khỏi lô.

Chặn bằng cách giữ mặt đất có thảm phủ, làm bồn quanh gốc để giữ nước tại chỗ, và không rải phân lên mặt đất trống trước một cơn mưa lớn.

Đường 2 — thấm sâu xuống dưới tầng rễ

Đường này không nhìn thấy được nên hay bị bỏ qua. Mưa dầm nhiều ngày làm nước thấm liên tục xuống sâu, kéo theo các chất tan — kali và đạm đi theo mạnh nhất, lân bám đất nên đi chậm hơn.

Khi dinh dưỡng đã xuống dưới tầng rễ hoạt động thì coi như mất, vì bộ rễ cà phê hút chủ yếu ở lớp đất mặt. Chặn đường này bằng cách chia nhỏ cữ bón: bón ít một, nhiều lần, để lượng phân tan ra mỗi lần vừa đúng sức ăn của cây trong vài ngày tới, thay vì đổ một đống cho nước kéo đi.

Đường 3 — bay hơi

Phân đạm rải trên mặt đất ẩm, trời nắng hửng lên sau mưa, một phần đạm chuyển thành khí và bay mất trước khi tan xuống đất. Đây là lý do rải phân lên mặt rồi để nguyên thường kém hiệu quả hơn rải xong vùi nhẹ hoặc rải lúc đất đang đủ ẩm để phân tan nhanh.

Ba đường này cộng lại giải thích vì sao vườn bón nhiều mà cây vẫn đói, lá vẫn vàng từ tầng dưới lên. Nếu vườn anh chị đang có biểu hiện đó, xem thêm cà phê vàng lá để phân biệt đói dinh dưỡng với vàng lá do bệnh rễ.

Đầu mùa mưa — cữ mở đường

Khi những cơn mưa đầu tiên xuống, đất từ khô chuyển sang ẩm, bộ rễ bắt đầu hoạt động trở lại sau mùa khô. Trái non lúc này vừa đậu và đang cần nền để lớn.

Việc của cữ đầu mùa là mở đường cho rễ, không phải nhồi dinh dưỡng. Đất sau mùa khô thường chai mặt, rễ tơ bị thui đi nhiều trong các tháng hạn. Nếu bón nặng ngay khi rễ chưa phục hồi thì phần lớn lượng bón đó không có ai hút.

Hướng làm:

• Chờ đất đủ ẩm thật sự. Một hai cơn mưa đầu thường chỉ làm ướt mặt, chưa thấm sâu. Bón khi mới ướt mặt là bón cho nắng, không phải bón cho cây.
• Ưu tiên phục hồi bộ rễ và nền đất trước. Các dòng hữu cơ bón rễ như YIMEX K+ được đăng ký là phân bón hữu cơ bón rễ, trong quyết định công nhận lưu hành số 1440/QĐ-BVTV ghi dùng cho cả năm nhóm cây trong đó có cây công nghiệp, liều 150–200 lít phân bón mỗi héc ta mỗi lần, bốn lần một năm. Một chai pha được 1.000 lít nước tưới.
• Không đẩy đạm cao ngay cữ đầu. Đạm cao lúc rễ chưa khoẻ vừa lãng phí vừa đẩy cây ra lá thay vì nuôi trái.

Giữa mùa mưa — cữ dễ sai nhất

Đây là đoạn mưa dày nhất, đất lúc nào cũng ẩm, cây lớn trái nhanh. Nhìn bề ngoài thì đây là điều kiện lý tưởng, nên nhiều vườn tranh thủ bón mạnh.

Nhưng chính đoạn này mất phân nhiều nhất, vì cả ba đường mất kể trên đều hoạt động cùng lúc.

Nguyên tắc cho giai đoạn giữa mùa:

• Chia nhỏ, bón nhiều lần. Thay vì hai cữ lớn, chia thành ba hoặc bốn cữ nhỏ. Tổng lượng không đổi nhưng phần cây ăn được tăng lên rõ rệt.
• Canh cửa sổ giữa hai cơn mưa. Thời điểm tốt nhất là khi đất đã ẩm đều nhưng mặt đất đã ráo, không còn đọng nước, và dự báo một hai ngày tới không có mưa quá lớn. Bón ngay trước một trận mưa to là đẩy phân ra khỏi lô.
• Không bón khi gốc đang sũng nước. Đất sũng là đất thiếu khí, lúc đó bộ rễ đang ngạt chứ không phải đang ăn. Bón vào đúng lúc rễ ngạt còn làm rễ thêm tổn thương.
• Để ý bộ rễ, không chỉ để ý bộ lá. Mùa mưa là mùa của các bệnh vùng rễ. Nếu cây vàng lá kéo dài dù vẫn được bón đủ, cần kiểm tra rễ — xem tuyến trùng hại rễ cà phê và rệp sáp hại cà phê, vì rệp sáp gốc hoạt động mạnh trong điều kiện ẩm.

Nền đất cũng cần được giữ trong suốt đoạn này. Mưa dầm làm đất bí và rửa trôi chất hữu cơ ở lớp mặt, nên các dòng cải tạo đất bón rễ như ANFA GREEN FISH Super Fulvic dùng trong mùa mưa có vai trò giữ cho lớp đất mặt còn tơi và còn giữ được dinh dưỡng, thay vì để nước cuốn sạch.

Cuối mùa mưa — cữ quyết định nhân, và quyết định luôn vụ sau

Khoảng tháng 9 tới tháng 10, mưa thưa dần. Trái cà phê bắt đầu vào nhân, và đây là cữ ảnh hưởng trực tiếp tới trọng lượng nhân, tỷ lệ nhân lép và màu quả khi chín.

Cữ này có hai nhiệm vụ cùng lúc, và đó là lý do nó khó:

1. Nuôi nhân cho vụ đang có. Giai đoạn vào nhân cần kali nhiều hơn hẳn, kèm trung vi lượng. Các dòng phun lá như KBS 45 Kali — Bo — Silic hoặc Kali Thái được dùng cho giai đoạn này. Riêng Kali Thái có mã 08326 trong quyết định 1154/QĐ-BVTV-PB, trên nhãn ghi rõ liều cho cây công nghiệp là 30 g pha 16 lít nước, phương thức bón lá.
2. Giữ sức cho cây bước vào mùa khô. Cây vắt kiệt cho vụ này mà không còn gì dự trữ thì sau thu hoạch sẽ suy, phân hoá mầm hoa kém, vụ sau mất mùa. Đây là lý do cữ cuối mùa mưa không nên chỉ chăm chăm nuôi trái.

Một điều phải nói rõ về cách pha: dòng bón rễ và dòng bón lá không gộp chung một bình được. Phương thức sử dụng ghi trên nhãn là phần có giá trị pháp lý — bón rễ thì tưới gốc, bón lá thì phun lá. Riêng với các dòng có silic thì không pha chung với dòng có canxi, vì hai nhóm này gặp nhau dễ gây kết tủa làm hỏng cả bình.

Bón phân cà phê mùa mưa: vì sao bốn cữ nhỏ hơn hẳn hai cữ lớn

Trong tất cả những thứ có thể sửa khi bón phân cà phê mùa mưa, đây là thay đổi đơn giản nhất mà cho khác biệt lớn nhất — nhưng ít vườn làm vì nó tốn công hơn.

Lý do nằm ở chỗ cây không ăn dự trữ. Rễ cà phê hút dinh dưỡng theo nhu cầu tại thời điểm đó. Một lượng phân lớn tan ra trong vài ngày thì cây chỉ hút được phần nó cần trong vài ngày ấy, phần dư nằm lại trong nước đất — và nước đất trong mùa mưa thì luôn luôn di chuyển, xuống sâu hoặc ra khỏi lô.

Bón ít một, nhiều lần, là cách giữ cho lượng dinh dưỡng trong vùng rễ luôn ở mức cây dùng hết, không để dư cho nước kéo đi. Cùng một tổng lượng bón trong mùa, cách chia này gần như luôn cho cây khoẻ hơn.

Nếu vườn ít người, không chia được bốn cữ, thì ít nhất đừng dồn cả mùa vào hai lần. Ba cữ vẫn tốt hơn hai rất nhiều.

Mùa mưa cũng là mùa của bệnh — bón sai làm bệnh nặng thêm

Độ ẩm cao kéo dài là điều kiện cho nấm bệnh phát triển. Trong các tháng mưa, vườn cà phê thường gặp ba nhóm:

• bệnh gỉ sắt cà phê — xuất hiện mạnh khi ẩm độ cao, lá rụng dần từ tầng dưới;
• bệnh nấm hồng trên cà phê — tấn công cành, dễ bỏ sót vì nằm trên cao;
• các bệnh vùng rễ trong điều kiện đất bí và sũng nước kéo dài, dẫn tới khô cành khô quả cà phê về sau.

Chỗ liên quan tới việc bón: bón thừa đạm trong mùa mưa làm cây ra lá non liên tục, mô mềm, và cây mô mềm thì dễ nhiễm bệnh hơn hẳn. Một vườn xanh mướt bất thường giữa mùa mưa không phải lúc nào cũng là vườn khoẻ — nhiều khi đó là vườn đang bị đẩy đạm quá tay, và vài tuần sau là đợt gỉ sắt.

Năm lỗi thường gặp khi bón phân cà phê mùa mưa

Lỗi 1 — Rải phân ngay trước cơn mưa lớn. Nhiều anh chị cố ý làm vậy để “khỏi tưới”. Mưa nhỏ thì đúng là tiện, nhưng mưa lớn thì phân đi theo dòng nước ra khỏi lô.

Lỗi 2 — Bón khi gốc còn sũng nước. Lúc đó rễ đang ngạt, không hút được, mà phân nằm trong nước đọng thì chỉ chờ trôi.

Lỗi 3 — Dồn cả mùa vào hai cữ lớn. Tiết kiệm công nhưng mất phân. Chia ba đến bốn cữ là cách tăng hiệu quả mà không tốn thêm tiền phân.

Lỗi 4 — Đẩy đạm cao suốt mùa mưa. Cây xanh tốt nhưng mô mềm, dễ bệnh, và tới cữ vào nhân thì thiếu kali nên nhân nhẹ.

Lỗi 5 — Chỉ nhìn bộ lá, bỏ qua bộ rễ và nền đất. Mùa mưa là mùa đất bị rửa trôi và bị bí mạnh nhất. Nền đất hỏng thì cữ bón nào cũng kém hiệu quả. Nếu đất vườn đang chai cứng, xem thêm đất chai cứng rễ tơ ít và chế phẩm sinh học cải tạo đất.

Vườn đang xuống sức giữa mùa mưa thì xử lý theo thứ tự nào?

Khi vườn đã có biểu hiện xuống sức giữa mùa, bón thêm không phải là việc đầu tiên nên làm. Thứ tự đúng khi bón phân cà phê mùa mưa cho một vườn đang yếu là:

1. Thoát nước trước. Khơi rãnh, phá bờ bao giữ nước nếu có, để gốc hết sũng. Rễ còn ngạt thì mọi thứ bón xuống đều vô ích.
2. Kiểm tra bộ rễ. Bới nhẹ quanh tán xem rễ tơ còn trắng hay đã thâm, có nốt u sưng hay có lớp bông trắng của rệp sáp không. Đây là bước phân biệt cây đói với cây bệnh.
3. Phục hồi rễ và nền đất. Dùng dòng hữu cơ bón rễ, tưới gốc, đúng liều ghi trên nhãn.
4. Sau khi rễ đã bật lại mới tính tới cữ bón dinh dưỡng bình thường.

Câu hỏi thường gặp về bón phân cà phê mùa mưa

Mùa mưa nên bón mấy cữ cho cà phê?
Nên chia ba đến bốn cữ rải đều trong mùa thay vì dồn vào hai cữ lớn. Tổng lượng không đổi, nhưng vì cây chỉ hút theo nhu cầu tại thời điểm đó, chia nhỏ giúp giảm hẳn phần phân bị nước kéo xuống sâu hoặc trôi khỏi lô.

Bón phân cà phê trước hay sau mưa thì tốt hơn?
Tốt nhất là bón khi đất đã ẩm đều nhưng mặt đã ráo nước, và một hai ngày tới không có mưa quá lớn. Bón ngay trước một trận mưa to dễ mất phân do trôi bề mặt; bón khi gốc còn sũng thì rễ đang ngạt, không hút được.

Mưa nhiều có cần bón nhiều hơn để bù phần bị trôi không?
Tăng lượng không giải quyết được gốc vấn đề, vì phần tăng thêm cũng trôi theo cùng một đường. Cách hiệu quả hơn là giữ nguyên tổng lượng nhưng chia nhỏ số lần bón, canh đúng cửa sổ giữa hai cơn mưa, và giữ cho mặt đất có thảm phủ hoặc bồn giữ nước.

Cuối mùa mưa nên bón gì cho cà phê?
Giai đoạn cuối mùa mưa là lúc trái vào nhân, cần kali nhiều hơn kèm trung vi lượng, đồng thời vẫn phải giữ lại sức cho cây bước vào mùa khô và phân hoá mầm hoa cho vụ sau. Dùng đúng phương thức ghi trên nhãn từng sản phẩm, bón rễ thì tưới gốc, bón lá thì phun lá, không pha gộp.

Đọc thêm cho vườn cà phê

• Bài trụ: phân bón cho cà phê · cách bón phân cho cà phê theo giai đoạn
• Bệnh hại mùa ẩm: bệnh gỉ sắt cà phê · bệnh nấm hồng cà phê · sâu đục thân hại cà phê
• Vấn đề vùng rễ: tuyến trùng hại rễ cà phê · rệp sáp hại cà phê · rễ tơ là gì
• Trái và năng suất: cà phê rụng trái non · khô cành khô quả cà phê · cà phê vàng lá
• Nền đất: đất chai cứng rễ tơ ít · chế phẩm sinh học cải tạo đất
• Theo dõi thị trường: giá cà phê Robusta

Anh chị là đại lý hoặc cửa hàng vật tư nông nghiệp?

Mùa mưa là mùa bán phân mạnh nhất ở vùng cà phê, và cũng là mùa khách quay lại khiếu nại nhiều nhất nếu tư vấn sai nhịp bón. Yimex cung cấp các dòng phân bón trong bài theo chính sách đại lý, hỗ trợ kỹ thuật khi khách của anh chị hỏi khó, và nhận gia công nhãn riêng nếu anh chị muốn có mã hàng mang tên cửa hàng mình.

Để lại thông tin, chúng tôi gọi lại trong giờ làm việc để trao đổi theo đúng khu vực và nhóm cây anh chị đang bán.

Về tác giả

Bài viết do Đội ngũ kỹ sư Công ty TNHH Xuất Nhập Khẩu Yimex biên soạn, dựa trên hồ sơ kỹ thuật sản phẩm, quyết định công nhận phân bón lưu hành và các ca tư vấn thực tế tại vườn cà phê ở Tây Nguyên.

Yimex là doanh nghiệp sản xuất phân bón do ông Nguyễn Đức Tốt sáng lập và điều hành, nhà máy đặt tại KCN Thái Hòa, xã Đức Lập, tỉnh Tây Ninh. Yimex sản xuất các dòng phân bón hữu cơ, phân bón lá và nhận gia công phân bón nhãn riêng cho đại lý và cửa hàng vật tư nông nghiệp trên cả nước.

Theo dõi thêm giá nông sản hôm nay và bảng giá phân bón mới nhất cập nhật hằng ngày trên website.