Sâu Cuốn Lá Lúa: Giai Đoạn Nào Hại Thật Và Vì Sao Phun Sớm Lại Nặng Hơn

Đứng trên bờ nhìn xuống, ruộng lúa bạc trắng từng vạt như bị nắng đốt. Lội xuống vạch lá ra thì thấy lá bị cuốn tròn lại thành ống, bên trong có một con sâu xanh nằm, và mặt lá bị cạo trắng chỉ còn lớp màng mỏng.

Nhiều anh chị thấy vậy là phun ngay. Có ruộng phun xong hết thật, có ruộng phun xong ba tuần sau lại trắng y như cũ — thậm chí nặng hơn lần đầu.

Khác biệt giữa hai ruộng đó thường không nằm ở loại thuốc, mà nằm ở chỗ ruộng thứ hai đã phun vào đúng lúc không nên phun.

Bài này nói về sâu cuốn lá lúa: nhận mặt thế nào, giai đoạn nào hại thật và giai đoạn nào lúa tự bù được, vì sao phun sớm lại làm ruộng bị nặng hơn, và bón thế nào để ruộng bớt hấp dẫn con sâu này.

Sâu cuốn lá lúa là con gì và nó phá theo kiểu nào

Sâu cuốn lá là sâu non của một loài bướm đêm nhỏ. Bướm đẻ trứng trên lá lúa, trứng nở ra sâu non, và sâu non làm đúng một việc rất đặc trưng: nhả tơ kéo hai mép lá cuốn lại thành ống, rồi nằm bên trong đó ăn.

Nó không cắn thủng lá, mà cạo lớp mô xanh ở mặt trong, chừa lại lớp biểu bì mỏng. Vì vậy lá bị hại không rách mà bạc trắng thành vệt dài, nhìn từ xa cả ruộng như bị cháy nắng.

Cái ống lá chính là chỗ trú. Nằm trong đó, sâu tránh được nắng, tránh được mưa, và tránh luôn cả thuốc phun từ ngoài vào. Đây là chi tiết quyết định mọi thứ phía sau: khi lá đã cuốn kín thì phun hiệu quả kém hẳn, vì thuốc khó lọt vào trong ống.

Nhận mặt sâu cuốn lá lúa ngoài ruộng

• Lá cuốn thành ống dọc theo gân chính, mép lá dính lại bằng tơ. Mở ống ra thường thấy sâu non màu xanh lục, mình trơn, bò nhanh và hay búng mình khi bị động.
• Vệt bạc trắng dài trên lá — phần mô bị cạo. Vệt chạy dọc theo chiều lá, không phải lỗ thủng.
• Ruộng trắng thành từng vạt, thường nặng hơn ở chỗ lúa tốt nhất, rậm nhất.
• Có phân sâu nhỏ li ti trong lòng ống lá khi mở ra.

Cách kiểm nhanh: đi vào ruộng, chọn ngẫu nhiên mấy điểm, vuốt tay qua tán lá cho bướm bay lên để ước lượng mật độ, rồi mở thử vài ống lá xem sâu còn bên trong hay đã bỏ đi. Ống lá trống không nghĩa là lứa sâu đó đã qua — phun lúc đó là phun cho cái đã rồi.

Giai đoạn nào hại thật, giai đoạn nào lúa tự bù được

Đây là phần quan trọng nhất của bài, và cũng là phần hay bị bỏ qua nhất.

Giai đoạn đẻ nhánh — lúa bù được phần lớn

Lúa ở giai đoạn đẻ nhánh có khả năng bù rất mạnh. Lá bị hại ở đoạn này, cây sẽ ra lá mới thay thế, và vì bộ lá lúc đó chưa phải bộ lá nuôi hạt, nên thiệt hại cuối cùng lên năng suất thường nhỏ hơn nhiều so với vẻ ngoài đáng sợ của ruộng.

Ruộng trắng một vạt ở giai đoạn này nhìn rất xót, nhưng nếu mật độ sâu chưa cao thì việc phun vội thường lợi bất cập hại — lý do nằm ở mục ngay bên dưới.

Giai đoạn làm đòng đến trổ — đây mới là lúc phải giữ

Từ lúc làm đòng trở đi, bộ lá trên cùng, đặc biệt là lá đòng, là nguồn nuôi hạt chính. Lá đòng bị cạo trắng ở giai đoạn này là mất trực tiếp vào hạt: hạt lép nhiều, hạt lửng, năng suất tụt thấy rõ.

Vì vậy nguyên tắc là: theo dõi suốt vụ, nhưng dồn sức bảo vệ vào giai đoạn làm đòng — trổ, và bảo vệ cho bằng được ba lá trên cùng.

Vì sao phun sớm lại làm ruộng bị nặng hơn

Nghe ngược đời nhưng rất thật, và đây là chuyện xảy ra ở nhiều ruộng mỗi vụ.

Trên ruộng lúa có sẵn một đội thiên địch: ong ký sinh đẻ trứng vào sâu non, nhện ăn sâu, bọ rùa, bọ xít mù xanh. Đội này làm việc miễn phí suốt vụ và giữ mật độ sâu ở mức không gây hại.

Thiên địch nhỏ hơn và yếu hơn sâu hại, nên một đợt phun phổ rộng thường giết thiên địch sạch hơn là giết sâu. Sâu còn sót lại ít, nhưng không còn ai ăn chúng nữa. Lứa sau nở ra là bùng lên, và lần này mạnh hơn lần đầu.

Đó là lý do vì sao ruộng “phun ngay khi thấy” hay rơi vào vòng lặp: càng phun càng nặng, càng nặng càng phun.

Cách ra khỏi vòng lặp là nhìn vào mật độ sâu và giai đoạn lúa trước khi quyết định, thay vì nhìn vào độ trắng của ruộng. Ruộng ở giai đoạn đẻ nhánh với mật độ sâu chưa cao thường nên để thiên địch làm việc.

Ruộng nào bị nặng — và vì sao lại là ruộng tốt nhất

Cùng một cánh đồng, sâu cuốn lá lúa luôn chọn vài ruộng để đánh mạnh. Ba đặc điểm chung của những ruộng đó:

1. Sạ dày. Tán khép sớm, ẩm độ trong tán cao, bướm có chỗ đậu đẻ kín đáo, sâu non dễ di chuyển từ lá này sang lá khác.
2. Bón thừa đạm. Đây là yếu tố mạnh nhất. Lá được bón nhiều đạm thì mềm, xanh mướt, hàm lượng nước cao — đúng loại thức ăn mà sâu non lớn nhanh nhất. Ruộng xanh đen bất thường là ruộng mời sâu.
3. Phun thuốc theo lịch cố định từ đầu vụ. Làm cạn kiệt thiên địch trước khi áp lực sâu thật sự xuất hiện.

Ba điểm này giống hệt ba điểm làm ruộng nặng bệnh khô vằn lúa và bệnh đạo ôn hại lúa. Không phải trùng hợp: bón thừa đạm và sạ dày là gốc chung của phần lớn vấn đề trên ruộng lúa.

Đừng nhầm sâu cuốn lá với ba thứ khác cũng làm lá lúa trắng

• Đạo ôn lá. Cho vết hình thoi như mắt én trên phiến lá, giữa xám viền nâu. Không có lá cuốn ống, không có sâu. Xem bệnh đạo ôn hại lúa.
• Khô vằn. Bắt đầu ở bẹ lá sát mặt nước, vết loang lổ như vỏ hến, leo dần lên. Xem bệnh khô vằn lúa.
• Cháy rầy. Lúa vàng rồi khô cháy thành chòm tròn lan rộng, vạch gốc ra thấy rầy bu dày ở phần thân sát nước. Xem rầy nâu hại lúa.

Mẹo phân biệt: có lá cuốn thành ống và có tơ dính mép lá thì chắc chắn là sâu cuốn lá. Ba thứ còn lại đều không cuốn lá.

Bón thế nào để ruộng bớt hấp dẫn sâu cuốn lá

Tôi làm bên sản xuất phân bón nên nói đúng phạm vi của mình.

Phân bón không diệt sâu. Không có loại phân nào làm con sâu cuốn lá chết, và anh chị nên cảnh giác với bất kỳ lời chào nào nói ngược lại. Trừ sâu thuộc nhóm vật tư khác, có quy định quản lý riêng.

Nhưng cách bón quyết định ruộng có trở thành mục tiêu hay không, và quyết định ruộng bù lại được bao nhiêu sau khi bị hại:

• Đừng đẩy đạm, nhất là đạm muộn. Lá mềm nhiều nước là thức ăn lý tưởng cho sâu non. Một ruộng bón cân đối có bộ lá dày và cứng hơn, sâu phát triển chậm hơn thấy rõ.
• Bộ rễ khoẻ để cây bù lại nhanh sau khi bị hại. Lúa bị cạo lá ở giai đoạn đẻ nhánh mà rễ khoẻ thì ra lá mới rất nhanh. Dòng bón rễ cho lúa như ANFA 35 OM Organic Rice là phân bón hữu cơ bón rễ, mã số 28939, trên nhãn ghi ba cữ theo ngày sau sạ: 10–12 ngày khi lúa bắt đầu bung rễ, 18–20 ngày giai đoạn đẻ nhánh, và từ 40 ngày để nuôi rễ về cuối vụ, giữ cây cứng hạn chế lốp đổ.
• Giữ bộ lá đòng ở chặng cuối. Khi lúa đã qua trổ, việc còn lại là vào gạo, và bộ lá trên cùng phải lành lặn mới nuôi hạt được. Dòng chuyên cho giai đoạn này như Siêu Vô Gạo dùng để nuôi hạt chắc.

Một lưu ý khi pha: phương thức ghi trên nhãn là phần có giá trị pháp lý — bón rễ thì bón xuống ruộng, bón lá thì phun lá, không gộp chung bình. Và không pha chung dòng có silic với dòng có canxi vì dễ gây kết tủa.

Bốn việc làm giảm áp lực sâu cuốn lá lúa cả vụ

1. Giảm mật độ sạ. Tán thưa, thoáng, ẩm độ thấp — vừa bớt sâu vừa bớt bệnh. Đây là việc rẻ nhất và tác động rộng nhất.
2. Bón cân đối, không đẩy đạm muộn. Lá cứng hơn thì sâu lớn chậm hơn.
3. Giữ thiên địch. Không phun phổ rộng theo lịch cố định ở đầu vụ. Để đội ong ký sinh và nhện làm việc.
4. Quyết định dựa trên mật độ và giai đoạn, không dựa trên độ trắng của ruộng. Đẻ nhánh mật độ thấp thì theo dõi; làm đòng — trổ thì phải giữ bộ lá.

Câu hỏi thường gặp về sâu cuốn lá lúa

Sâu cuốn lá lúa có làm mất mùa không?
Tuỳ giai đoạn. Ở giai đoạn đẻ nhánh, lúa bù lại được phần lớn nên thiệt hại cuối cùng thường nhỏ hơn vẻ ngoài của ruộng. Nhưng từ làm đòng tới trổ, nếu sâu ăn vào ba lá trên cùng và lá đòng thì mất trực tiếp vào hạt, hạt lép và lửng nhiều.

Thấy lá cuốn trắng ruộng có nên phun liền không?
Nên xem hai thứ trước: lúa đang ở giai đoạn nào, và mở ống lá ra xem sâu còn bên trong hay đã đi. Lá đã cuốn kín thì thuốc khó lọt vào; còn phun sớm ở giai đoạn đẻ nhánh dễ giết thiên địch nhiều hơn giết sâu, khiến lứa sau bùng mạnh hơn.

Vì sao phun rồi vẫn bị lại, còn nặng hơn?
Thường do đợt phun trước đã làm cạn thiên địch — ong ký sinh, nhện, bọ rùa. Sâu sót lại ít nhưng không còn thiên địch kìm hãm, nên lứa kế tiếp bùng lên mạnh hơn lần đầu.

Ruộng nào hay bị sâu cuốn lá nặng nhất?
Ruộng sạ dày, bón thừa đạm, lá xanh mướt mềm, và ruộng phun thuốc theo lịch cố định từ đầu vụ. Ba yếu tố này cũng chính là ba yếu tố làm ruộng nặng khô vằn và đạo ôn.

Đọc thêm cho ruộng lúa

• Bài trụ: phân bón cho lúa · phân bón cho cây lúa theo giai đoạn
• Sâu bệnh hại lúa: bệnh đạo ôn hại lúa · bệnh khô vằn lúa · rầy nâu hại lúa · lúa ngộ độc phèn
• Nền đất và bộ rễ: rễ tơ là gì · đất chai cứng rễ tơ ít · chế phẩm sinh học cải tạo đất · phân bón lá là gì
• Theo dõi thị trường: giá lúa tươi hôm nay

Anh chị là đại lý hoặc cửa hàng vật tư nông nghiệp?

Sâu cuốn lá là ca nông dân chạy tới cửa hàng gấp nhất, và cũng là ca dễ bán sai nhất — bán một chai thuốc lúc không cần thiết thì được tiền một lần, nhưng ruộng bùng lại nặng hơn thì mất khách nhiều vụ. Yimex cung cấp các dòng phân bón cho lúa trong bài theo chính sách đại lý, hỗ trợ kỹ thuật khi khách của anh chị hỏi khó, và nhận gia công nhãn riêng nếu anh chị muốn có mã hàng mang tên cửa hàng mình.

Để lại thông tin, chúng tôi gọi lại trong giờ làm việc để trao đổi theo đúng khu vực và nhóm cây anh chị đang bán.

Về tác giả

Bài viết do Đội ngũ kỹ sư Công ty TNHH Xuất Nhập Khẩu Yimex biên soạn, dựa trên hồ sơ kỹ thuật sản phẩm, quyết định công nhận phân bón lưu hành và các ca tư vấn thực tế tại các vùng lúa Đồng bằng sông Cửu Long.

Yimex là doanh nghiệp sản xuất phân bón do ông Nguyễn Đức Tốt sáng lập và điều hành, nhà máy đặt tại KCN Thái Hòa, xã Đức Lập, tỉnh Tây Ninh. Yimex sản xuất các dòng phân bón hữu cơ, phân bón lá và nhận gia công phân bón nhãn riêng cho đại lý và cửa hàng vật tư nông nghiệp trên cả nước.

Theo dõi thêm giá nông sản hôm nay và bảng giá phân bón mới nhất cập nhật hằng ngày trên website.